مامووسا ئاکۆ جەلیلیان
زوانناس، فەرهەنگنۊس، نۊسەر، لێکووڵەر و چاڵاک فەرهەنگی-ئەدەبی کورد
لە ساڵ ٢٦٧٠ی کوردی (١٩٧٠) لە شاباد کرماشان وە دی هاتێیە. کاک ئاکۆ ک لە میرمناڵییەو حەزەو زوان و ئەدەبیات کوردی بۊە، ڕێ کاری خوەی لە حەوزەی لێکووڵین لە بان زوان و کووکردن میرات فولکور کوردی دریژە داس.
لە وەنرخترین بەرهەمەیل مامووسا جەلیلیان تۊەنیم وە «فەرهەنگ باشوور» (وشەنامەی کوردی-کوردی-فارسی)، پرۆژەی فرە گەورای فەرهەنگ «کوردیکا»، «ڕەنگامە (کوومەڵە چیرۆک)» و «تاریکخانە» ئاماژە بکەیمن؛ لەی بەرهەمەیلە بەش فرە گەورایگ لە کەلیمەیل و دەیتایل زوان کوردی کووکریاسەو و جوور سەرچەوە ها وەر دەس لێکووڵەرەیل و چاڵاکەیل کورد.
جیا لە فەرهەنگنۊسی، مامووسا جەلیلیان لە حەوزەی ئەدەبیاتیش چاڵاک بۊە. ڕومان «ئاگرمەلۊچ» جوور یەکم ڕومان وە زاراوەی کوردی خوارین و کووبەرهەم «زەڕینە و سیمینە» ک مەسڵەتەیل، چەۊچەۊەیل و شێعرەیل فولکلور کوردییە، لە بەرهەمەیل کاک ئاکۆن. هەلەیوا توێژینەوەی «گەنجینەی زاراوەیل ئێرانی (پارێزگای کرماشان)» لە کارەیل وەنرخ کاک ئاکۆ لە حەوزەی زاراوەناسییە.
کاک ئاکۆ وە بوون چاڵاکییەیل فەرهەنگی و زوانیێیەو تۊش گیچەڵەیل ئەمنیەتی فرەیگ بۊ و چەن جارێگ دەسگیر کریایە، وەلێ تەقلایلێ ئڕا کووکردن و سەفت و زەفت زوان کوردی دریژە دێرێ؛ لەی ڕێیە خەڵاتەیلێ جوور «خەڵات ساڵانەی بونیاد ئبراهم ئەحمەد (خەڵات بلە)» لە ساڵ ١٤٠٢ و «خەڵات ئەدەبی باشوور» لە ساڵ ١٣٩٨ دریاسە کاک ئاکۆ. کارەیل مامووسا جەلیلیان بەش فرە موهمێگ لە حافزەی فەرهەنگی و ئەدەبی کوردستان، وەتایبەت لە باشوور ڕۆژهەڵات کوردستانن.
